Kültür Varlıkları Envanteri Projesi ve Amacı

İstanbul’un 39 ilçesinde yürütülen Kültür Varlıkları Envanteri projesinin temel amacı, her döneme ait kültürel katmanları temsil eden tescilli veya öneri varlıkları belgelemektir. Tür ve dönem çeşitliliği bakımından İstanbul, ülkemizin önde gelen kentidir. Güncel durumda toplam sayıları 36.120’ye ulaşan tescilli kültür varlıkları, 189 tür altında sınıflandırılmaktadır. Envanter Projesi, 2015 yılından itibaren kentin tüm dönemlerine ait kültürel katmanlarını kapsayan, mekânsal verilerle arşiv araştırmalarını birleştiren ve veri setini harita tabanlı bir yazılım aracılığıyla izleyen ilk ve tek projedir.

Cumhuriyet Dönemi Mimari Mirasının Mevcut Durumu

Envanter veri tabanının sunduğu önemli bir sonuç, tescilli Cumhuriyet dönemi mimari eserlerinin (2.303 adet) toplam içindeki oranının yalnızca %6,4 olmasıdır. Cumhuriyet mirasının %65’ini apartman ve işyeri gibi sivil mimarlık örnekleri oluştururken, bunları %11 oranıyla korugan, siper ve tabya gibi savunma mirası öğeleri izlemektedir. Tescilli Cumhuriyet mirası kimliğiyle öne çıkan ilçeler arasında Şişli, Beyoğlu, Kadıköy ve Fatih bulunmaktadır.

Tescil Bekleyen Yapıların Önemi

Bununla birlikte, 20. yüzyıl (özellikle Cumhuriyet sonrası) yapılarından henüz tescilli olmayan ancak tescile değer nitelikte olduğu tespit edilen “öneri” yapıların, tüm tescil önerileri içindeki oranı %45’tir. Tescilli yapıların oranının %6,4 iken önerilerin oranının %45 seviyesinde olması, belirli bir döneme ait kimlik değerinin günümüze kadar yeterince değerlendirilmediği, tescile değer görülmediği ve özgünlüğü ile bütünlüğünü zedeleyecek her türlü müdahaleye karşı korunmasız olduğu anlamına gelmektedir. Çok katmanlı bir metropol olan İstanbul’un kimliği, Cumhuriyet sonrasında gelişen farklı mimari akım ve yaklaşımların da etkilerini barındıran bir bütün olarak değerlidir.

İBB Kültürel Miras Koruma Müdürlüğü’nün Çalışmaları

Eski Tercüman Gazetesi binası gibi tescil edilmeden yıkılan korunması gerekli yapılar nedeniyle, İBB Kültürel Miras Koruma Müdürlüğü tarafından son yıllarda bu konuya özel çalışmaları yoğunlaştırmak ve araştırmaları derinleştirmek üzere bir süreç başlatılmıştır. Farklı uzmanlık alanlarından çalışma arkadaşlarımızın katkılarıyla, 20. yüzyıla ve özellikle Cumhuriyet sonrasına ait tescilli olmayan yapılar için bir yaklaşım ve yöntem belirlenmiştir. Mimari nitelik, özgün tasarım, estetik, konfor, malzeme ve yapım tekniği, strüktürel çözümler, konum, doku bütünlüğü ve semt kimliğine katkısı gibi birçok gerekçeyle “tescile değer” olduğu belirlenen yapılar veya yapı grupları, ayrıntılı araştırma raporlarıyla birlikte ilgili Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurullarına sunulmaktadır.

Envanter Çalışmalarına Dahil Edilen Çağdaş Sanat Eserleri

Kamusal alandaki çağdaş sanat eserleri de bu yaklaşım kapsamında envanter çalışmalarımıza dahil edilmekte olup, sayıları 1.026’ya ulaşan bu eserler, mimarlık, sanat ve tasarım arakesitinde öneri süreçlerine önemli bir dayanak oluşturmaktadır. Konuyla ilgili bugüne kadar üretilen akademik araştırma, tez ve yayınlar ile ulaşılabilen her türlü bilgi ve belge değerlendirilerek öneri raporlarına eklenmektedir.

2024 Yılında Gerçekleştirilen Etkinlikler

2024 yılı içerisinde, konunun gündemde yer bulmasını sağlayan ve farklı çalışmaların yer alabileceği akademik tartışma ortamları sunan iki önemli etkinlik gerçekleştirilmiştir: docomomo_tr komitesinin 23 Mayıs 2024 tarihli bilanço etkinliği ve TMMOB Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi’nin 12 Haziran 2024 tarihli “İstanbul’da Kentsel Dönüşüm ve Yitirilen Cumhuriyet Dönemi Mimarlık Mirası” sempozyumu. Bu etkinliklerde, birimimizin bu dönem mirası hakkındaki tespitleri, çalışmaları, çabaları ve öneri süreçlerinden örnekler paylaşılmış, koruma sorunları ve çözüm önerileri üzerine değerlendirmeler yapılmıştır.

Tescil Edilen Öneriler ve Vatandaş Katılımı

Önerilerimizin yaklaşık %40’ı “korunması gerekli kültür varlığı” olarak tescil edilmiştir. Çalışma konularımız arasında, yaşadığı apartmanın tescili için birimimize başvuran ve bilgi-belge desteğinde bulunan yapı sahipleri veya kullanıcılarının talepleri de bulunmaktadır. Kentin kimliğinin önemli bir parçasını oluşturan 20. yüzyıl (özellikle Cumhuriyet sonrası) yapılarının korunmasına yönelik ortak çabaların, bu döneme dair değer tanımlarının ve koruma bakış açısının genişlemesinde etkili olacağını umuyoruz.